Texnologiyanın sürətinə qapılan nəsil qələm tutmağı unudur. Araşdırmalar göstərir ki, əl yazısından uzaqlaşmaq yaddaş, diqqət və düşüncə keyfiyyətinə birbaşa təsir edir.
Bir vaxtlar məktəbli çantalarının ayrılmaz hissəsi olan dəftərlər, qələmlər və karandaşlar indi bir çox tələbələrin həyatında yalnız nostalji xatirədir. Hər gün mesaj yazan, status paylaşan, PDF oxuyan gənclər arasında indi kağız üzərində yazı yazmaq demək olar ki, unudulub.
Ancaq elm adamları və müəllimlər xəbərdarlıq edir: əl yazısı sadəcə bir vərdiş deyil – yaddaşın, təfəkkürün və yaradıcılığın açarıdır.
Əl yazısı ilə yaddaş arasında bağ
ABŞ-nin Prinston və Stanford universitetlərinin birgə tədqiqatı göstərib ki, əl ilə yazan tələbələr dərsi daha yaxşı anlayır və uzun müddət yadda saxlayırlar. Bunun səbəbi beyində əl yazısı zamanı bir neçə prosesin – vizual qavrama, motor funksiyalar və məntiqi ardıcıllığın eyni anda işləməsidir.
Bu isə “biliyin aktiv kodlaşdırılması” adlanır: yəni insan yazdığını daha dərindən mənimsəyir.
Əl yazısından uzaqlaşmanın nəticələri:
• Qısa yaddaş zəifləyir:
Məlumat beyində “passiv” şəkildə qalır, uzunmüddətli yaddaşa ötürülmür.
• Diqqət dağınıqlığı artır:
Rəqəmsal mühitdə bildirişlər, ekran dəyişiklikləri və multitasking diqqəti parçalayır.
• Fikir ardıcıllığı zəifləyir:
Əl ilə yazarkən cümlə quruluşu və məntiqi axın formalaşır. Bu olmadan yazılı və şifahi ifadə qabiliyyəti azalır.
Neyropsixoloqlar əlavə edir ki, əl yazısı beynin hipokampus adlı yaddaş mərkəzini stimullaşdırır. Bu isə Alzheimer kimi xəstəliklərin qarşısını almaqda belə rol oynaya bilər.
Sosial media və “copy-paste” dövrü
Hazır kontentə çıxışın asanlığı, süni intellekt və “copy-paste” imkanları gəncləri artıq öz fikrini formalaşdırmaqdan uzaqlaşdırır. Artıq yazmaq yox, “tapmaq” bacarığı önə keçir.
Bu isə oxuma və yazma mədəniyyətinə zərbə vurur. Sosial media isə yalnız səthi ifadə tərzi təklif edir: emoji, qısaltmalar, meme və reaksiya mədəniyyəti.
Çıxış yolları:
Mütəxəssislər vəziyyətin dəyişməsinin mümkünsüz olmadığını bildirir. Aşağıdakı addımlar həm fərdi, həm də təhsil səviyyəsində atıla bilər:
• Gündəlik əl ilə gündəlik (jurnal) tutmaq;
• Notları rəqəmsal deyil, dəftərdə aparmaq;
• Məktəblərdə kaligrafiya və yazı saatları bərpa olunmalıdır;
• Gənclər arasında “Yazı Challenge” kimi təşviqedici kampaniyalar təşkil olunmalıdır;
• Uşaqlar üçün rəqəmsal yazı ilə ənənəvi yazı arasında balans yaratmaq.
Hazırladı: Gülay Bədirli
