150 ildən artıq əvvəl ABŞ-da çeynənən saqqız istehsal olunmağa başlayıb. Onun resepti, dadı və görünüşü indiki formadan xeyli fərqlənib. Saqqızın funksiyaları da dəyişib. Əvvəllər bu məhsul əyləncə və kolleksiya üçün bir vasitə olubsa, bu gün o, stomatoloqların köməkçisi və ağız gigiyenası üçün əlavə vasitə kimi tanınıb.
Saqqızın tarixi təxminən 5000 il əvvələ gedib çıxıb. Alimlər, 2007-ci ildə Finlandiyada arxeoloqlar tərəfindən tapılmış ilk nümunəyə məhz bu qədər yaş veriblər. Bu, insan dişinin aydın izləri olan daşlaşmış ağcaqayın qatranı olub. Saqqız çeynəmək adəti bir çox xalqlara xas olub. Qədim Yunanıstanda bu məqsədlə mastik ağacının qatranı və arı mumu istifadə olunub. Hindistanda isə betel yarpağından istifadə edilib. Asteklər və mayya hinduları sapodilla ağaclarını kəsib, onun südlü şirəsindən "çiklə" adlı saqqıza bənzər maddə hazırlayıblar, bu maddə aclığı və susuzluğu yatırıb. O vaxtdan bəri hesab olunub ki, saqqız çeynəmək adətini avropalı müstəmləkəçilər hindulardan götürüblər. Və artıq Birləşmiş Ştatlarda çeynənən saqqızın qələbə yürüşü başlayıb.
Saqqızın nə vaxt yarandığını dəqiq deməyə tarix kömək edib. Hər şey 1848-ci ildə, dükan sahibi Con Körtis və onun qardaşı işlənmiş, yumşaldılmış qatranı parafin və dadlandırıcılarla qarışdıraraq müasir saqqıza bənzər bir kütlə əldə etdikdə başlayıb. Körtislərin fabrikində dörd qazan olub: birində qatrandan çirklər buxarlanıb, digərlərində isə gələcək saqqız üçün kütlə bişirilib. Hazır məhsul kağıza bükülüb və satılıb. Bu saqqızın keyfiyyəti çox yüksək olmayıb: alıcılar bəzən onun içində şam iynələri tapıblar, məhsul tez xarab olub, xüsusiyyətlərini itirib. Körtislərin biznesi ciddi inkişaf etməyib, Vətəndaş müharibəsi başlayanda isə istehsal tamamilə dayandırılıb. Bununla belə, məhz Curtis Chewing Gum Company adlı bu şirkətlə saqqızın tarixi başlayıb.
1869-cu ildə çeynənən saqqız üçün ilk patent verilib. Onun müəllifi, stomatoloq Uilyam Stenli, bu ixtiranı stomatologiyada yenilik kimi təqdim edib — çənə və diş ətlərinin məşqi üçün trenajor kimi, maddələr mübadiləsini və selikli qişaların qan dövranını gücləndirən vasitə kimi. Patentdən sonra iş irəliləməyib. Lakin saqqızın tarixi sona çatmayıb. Hadisələrin gedişatını isə macərapərəstlik və Meksikadakı inqilab dəyişib.
1869-cu ildə Nyu-Yorklu fotoqraf Tomas Adams Meksikalı general Antonio de Santa-Annadan böyük miqdarda kauçuk alıb. Bu xammalı rezin istehsalında istifadə etmək istəsə də, vulkanizasiya üzrə bir neçə uğursuz təcrübədən sonra təsadüfən meksikalıların "çiklə"sini xatırladan saqqız hazırlayıb. Bundan sonra Tomas Adams saqqız istehsalı fabriki tikib və burada ilk ləzzətli — "Black Jack" adlı likoris dadlı saqqız buraxılıb.
Artıq 1888-ci ildə Adamsın fabrikində meyvə dadlı, tutti-frutti saqqızı istehsal olunmağa başlayıb. Bu saqqızın satış avtomatları Nyu-Yorkdakı dəmiryolu stansiyalarında peyda olub və Adams Tutti-Frutti şirkətinin məhsulları böyük populyarlıq qazanıb.
1891-ci ildə saqqızın tarixində daha bir mühüm hadisə baş verib. Bazarda Wrigley şirkəti peyda olub və gələcəkdə Adams fabrikini arxada qoymağı bacarıb. Sabun istehsalçısı Uilyam Rigli müştərilərin əsas məhsuldan çox, sabunla birlikdə verilən Lotta və Vassar saqqızlarını bəyəndiyini görüb. Sahibkar bu müşahidədən düzgün nəticə çıxarıb və saqqız istehsalına keçib. Artıq 1893-cü ildə Wrigley şirkəti nanəli Spearmint və meyvəli Juicy Fruit saqqızlarını buraxıb.
Uilyam Rigli saqqız dünyasında inqilab edib. Ənənəvi kub formasında olan saqqız əvəzinə, Spearmint nazik lövhəciklər şəklində istehsal olunub və mumlu kağıza bükülüb. Bu qablaşdırma saqqızların bir-birinə yapışmasının qarşısını alıb. Wrigley məhsullarının populyarlığı yaxşı reklamla izah olunub. Spearmint və Juicy Fruit saqqız lövhəcikləri Nyu-Yorkun ilk telefon kitabçasında adı olan hər bir sakinə göndərilib. Daha sonra belə hədiyyəni ABŞ-a Ellis-Aylend vasitəsilə daxil olan bütün immiqrantlar alıblar. Beləcə, Rigli saqqızı ABŞ tarixinin və qeyri-rəsmi simvollarının bir hissəsinə çevrilib.
1928-ci ildə saqqızın tarixində daha bir əlamətdar hadisə baş verib. Saqqız fabrikinə işləyən mühasib Uolter Dimer ideal saqqız formulasını hazırlayıb: 20% kauçuk, 60% şəkər (və ya şəkər əvəzedicisi), 19% qarğıdalı siropu və 1% aromatizator. Bu nisbətlər bu günədək qorunub saxlanılıb. Dimerin saqqızının əsas fərqi onun elastikliyində olub. Bu xüsusiyyət sayəsində ondan baloncuklar üfürmək mümkün olub. Mühasib ixtirasına “babbl qam” adını verib, elə o vaxt saqqız çəhrayı rəng alıb. Zavodda başqa rəngli boyalar olmadığı üçün məhz bu rəng seçilib, lakin bu rəng sevilib və həm uşaqlar, həm də böyüklər tərəfindən qəbul olunub.
İkinci Dünya müharibəsi dövründə Amerika saqqızı bütün dünyada tanınıb. ABŞ əsgərlərinin quru rasionuna mütləq şəkildə saqqız daxil edilib. Onların sayəsində saqqız Asiya, Afrika və Avropada məşhurlaşıb.
Xatırladaq ki, hələ 1869-cu ildə stomatoloq Uilyam Stenli saqqızı dişləri ərpdən təmizləmək və çənəyə yük vermək üçün əla vasitə adlandırıb. O vaxtdan bəri bu rol digər farmasevt və alimlər tərəfindən də təbliğ olunub.
1950-ci illərdə reklam vədindən real faydaya keçid baş verib. Məhz o zaman şəkər əvəzedicilərinin populyarlığı fonunda bazarda ilk şəkərsiz saqqız peyda olub. Bu məhsul düzgün şəkildə təqdim edilib. Reklamlarda deyilib ki, şəkərsiz saqqız dişlərə və ağız boşluğuna zərər vurmur və kariyesdən qoruyur. 1960-cı illərdə bu sağlamlıq yönümlü kurs davam etdirilib. Beləliklə, Amurol Confections Company şirkətinin şəkərsiz Blammo saqqızı yaranıb.
Son illərdə şəkərsiz saqqız qələbə yürüşünü davam etdirib. Əlavə gigiyena vasitəsi statusunu qazanmaq üçün istehsalçılar saqqıza faydalı komponentlər əlavə ediblər. Beləcə, bazarda ksilit, karbamid və flüor tərkibli saqqızlar meydana çıxıb. Bu, gigiyena dünyasında inqilab yaradıb və saqqız tarixində yeni bir səhifə açılıb. Araşdırmalar göstərib ki, saqqız çeynəmək ağız boşluğunun sağlamlığına müsbət təsir göstərib:
tüpürcək ifrazı güclənib;
ağız boşluğunun pH səviyyəsi normallaşıb;
diş əti və qida qalı
Mənbə: doctorslon.ru
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
