Romanın adı "Məster və Marqarita" olan bu əsər, Miçail Afanasyeviç Bulqakov tərəfindən 12 il ərzində fasilələrlə yazılmışdır. Bu müddət ərzində romanın kompozisiyası dəyişmiş, yeni obrazlar yaranmış və yeni süjet xətləri formalaşmışdır.
Əsərin ilk mərhələsində nə Məster, nə də Marqarita obrazları mövcud idi. Romanın adları dəfələrlə dəyişmişdir, bunlar arasında "Kopyuto mühəndisi", "Mühəndərin kopyası", "Böyük kansler", "Kopyuto ilə cırtdan" və digərləri var idi. İlk ad olan "Kopyuto mühəndisi" dövrün reallıqlarına işarə edirdi. "Mühəndis" sözü ilk inqilab sonrası illərdə nazirliklərə və idarələrə xidmətə gedən ixtisaslı mütəxəssisləri ifadə edirdi. Eyni zamanda, xarici mütəxəssislər də müqavilə ilə tikinti və sənaye müəssisələrinə gəlirdilər. 1928-ci ilin yayında "Şaxtin işi" adlı məşhur bir məhkəmə prosesi baş vermişdi. Burada bir neçə mühəndisə sabotaj və casusluq ittihamı verilmişdi.
Roman üzərində iş 1928-ci ildə başlamışdır. Romanın ideyası Bulqakovda dövrün ədəbiyyatı ilə mübahisə etmək istəyi kimi yaranmışdır. 1920-ci illərdə ateist şeirlər və poemalar populyar idi, İsa Məsihin həyatını izah edən ateist ədəbiyyat nəşr olunurdu. Roman da bu mövzunun işlənməsi ilə başlayır.
İlk redaksiyada sonradan əsərdən çıxarılan bir obraz var idi. "Erudisiya nədir?" adlı fəsildə Fesya adlı bir obraz çıxır. O, Tarix-Filologiya fakültəsində təhsil almış, 10 il dərs demişdi, ta ki bir gün qəzetdə bir torpaq sahiblə bağlı məqalə oxuyana qədər. Məqalədə bir torpaq sahibinin kəndliləri əzib, sonra inqilabdan sonra mal-mülkünü itirdiyi bildirilirdi. Fesya bu təsvirin özünə aid olduğunu düşünərək, heç bir kəndli ilə heç vaxt qarşılaşmadığını bildirdi. Fəsil tamamlanmamışdır. Aydın olur ki, Bulqakov bu obraz vasitəsilə intellektual siniflə xalq arasındakı münasibəti göstərmək istəyirdi.
1930-cu ildə, romanın 15-ci fəsilinə qədər yazılmış, Bulqakov tərəfindən məhv edilmişdir. Bu addımına səbəb "Kabalı svyatış" adlı pyesinin qadağan edilməsi olmuşdur. Yazıçı özü bildirib ki, "şəxsi olaraq, öz əllərimlə şeytan haqqında romanın ilkin variantını sobaya atdım". Bu hadisə sonradan romanın yeni redaksiyasında əksini tapacaq, Məster öz əlyazmalarını yandıracaq.
1932-ci ildə Bulqakov roman üzərində işini bərpa etmişdir. Bu dövrdə onun həyatında mühüm bir hadisə baş vermişdir – o, sevimlisi ilə yenidən birləşmişdir. Yazıçı o qədər ruhi yüksəliş içində idi ki, roman sürətlə kağıza düşürdü, heç bir ilkin variant və köməkçi vasitələr istifadə etmədən.
Romanı davam etdirmək istəyi şəxsi həyatını yazmaq istəyilə birləşmişdir. Pilat və İsa Məsih haqqında romanın müəllifi kimi yeni bir obrazı süjetə daxil edərək, Bulqakov əsərinə avtobioqrafik mövzunu daxil etmişdir. Üçüncü redaksiyada artıq yeni obraz xəstəxanada İvan Bəzdəmsizlə görüşür. Eyni zamanda, Fesya obrazı romandan çıxır, yeni obraz ilk dəfə romanda Fesyanın əvvəlki yerində çıxır. Bu, yeni obrazın Fesyanı əvəz etdiyini göstərir. İlk əvvəl yeni obraz Poezya adlanırdı, sonra Faust, ən sonda isə Master oldu. Marqarita obrazında isə Bulqakovun üçüncü həyat yoldaşı Yelena Şilovskayanın həm xarici görünüşü, həm də xarakter xüsusiyyətləri hiss olunur.
1937-ci ildə Bulqakov romana son adını vermişdir – "Master və Marqarita". Sonrakı ildə roman üzərində fəal iş gedirdi. Kompozisiya müəyyənləşdi: əvvəlki redaksiyalarda Pilat və İeşua haqqında roman bir əlavə kimi təqdim olunurdu, indi isə oxucunun gözləri önündə yazılırdı. Dörd süjet xətti birləşdi: Moskva-sovet, biblik, demonoloji və Master və Marqaritanın xətti.
1938-ci ilin yazında romanın son redaksiyası tamamlanmışdır. Roman 30 fəsildən ibarət idi və baş qəhrəmanların son məkanına uçuşu ilə bitirdi: "Master bir əlini sevgilisinə sıxaraq, atını ayla doğru, bazar günü gecəsi bağışlanmış beşinci Yəhudi vilayətinin prokuroru Pontiy Pilatın uçduğu yerə doğru sürüdü".
1939-cu ilin yazında Bulqakov epiloq yazmışdır. Orada baş verən hər şeyə izah verir, eyni zamanda bu izahdan sanki məsuliyyəti üzərindən atıb, onu “ən çox inkişaf etmiş və mədəni insanlar”ın üzərinə qoymuşdur. Bu insanlar “şeytani qüvvələr haqqında hekayələrdə heç bir iştirak etməmiş, onlara gülmüş və hekayəçiləri ağıllandırmağa çalışmışdılar”.
1940-cı ildə, artıq yatağa bağlı vəziyyətdə olarkən, Bulqakov roman üzərində düzəlişlər etməyə davam etmişdir. Romana əlavə olunmuş son epizodlardan biri bufetçi Sokolovun professor Kuzminin yanına getməsi olmuşdur. Bu epizod real hadisələrə əsaslanmışdır: 1939-cu ilin payızında həkimlərdən biri yazıçının səhhətini qiymətləndirərək, Bulqakovun bir həkim kimi bilməli olduğunu, ölümünün “bir neçə günün məsələsi” olduğunu demişdir. Bir müddət sonra isə həmin diaqnozu qoyan həkim özü ağır xəstələnmişdir.
Bulqakovun ölümündən sonra romanın əlyazması üzərində işləməni onun həyat yoldaşı Yelena Sergeyevna davam etdirmişdir.
Mənbə: dzen.ru
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
