Anthony Doerr-in 2015-ci ildə Pulitzer Mükafatı qazanan və sonradan Netflix serialına çevrilən “All the Light We Cannot See” adlı lirik romanının nəşrindən sonra müharibə dövrü Avropası ilə bağlı hekayələrə tələbat daha da artıb. Sevgi hekayələri, döyüş hekayələri, kod qıranlar, müqavimətçilər, konslagerlər – bütün bu mövzular dünya üzrə bestseller siyahılarına düşüb.
Bu alt-janrda yazan bir çox yazıçı səksən il əvvəlin sənədlərindən, məktublarından və şahid ifadələrindən bacarıqla istifadə etsə də, bu qədər uzaq bir dövrdə şəxsi təcrübəyə əsaslanan yeni bir əsərin ortaya çıxması ehtimalı çox azdır. Məhz bu səbəbdən Persephone Books-un bu yaz yenidən nəşr etdiyi "Crooked Cross" (“Əyri Xaç”) adlı roman fövqəladə dərəcədə maraqlıdır. Müəllif Sylvia “Sally” Carson – gənc bir ingilis qadını – 1930-cu illərin əvvəllərində Bavariyaya etdiyi səfərlərdən ilhamlanaraq, nasistlərin tiranlığına doğru sürüklənən kiçik bir Alman şəhəri haqqında roman yazıb. Carson qarşıdakı dəhşətləri təəccüblü bir uzaqgörənliklə təsvir edib, lakin 1941-ci ildə vaxtsız vəfat etdikdən sonra romanı unudulub. "Crooked Cross" adını nasistlərin qəbul etdiyi svastika simvolundan alır – Carson tərəfindən sürətlə yazılan və 1934-cü ildə, hadisələrin baş verdiyi ildən bir il sonra nəşr olunub. Rəylər çox müsbət olub və Carson romanı pyesə çevirib. Bu pyes 1935-ci ildə Birmingham Repertuar Teatrında səhnələşdirilib və iki il sonra Londonda West End səhnəsinə çıxıb.
Romanın başlanğıcında Hans və Rosa Kluger, onların üç övladı – qızları Lexa, oğulları Helmy və Erich Milad üçün bir araya gəlirlər. Depressiya dövrünün Almaniyasında həyat çətindir. Ata Kluger-in Poçt İdarəsindəki maaşı azalıb, böyük oğul Helmy işsizdir, Erich isə yalnız zəngin qadınların tələblərini yerinə yetirməli olduğu mövsümi xizək müəllimi işindədir. Buna baxmayaraq, Milad ailəni birləşdirən xoşbəxtlik və sehrli bir dövr kimi təsvir olunur. Lexa-nın yaraşıqlı və uğurlu nişanlısı cərrah Moritz Weissman da bu bayramın bir parçasıdır. Helmy və Lexa Milad ağacını bəzəyərkən, bu iki bacı-qardaş həmişə yaxın olublar – səhnə çox dəqiq təsvir edilir. Helmy-nin pianoda Hitler-in şəklinin olması və onun da evdəki digər əşyalar kimi şam ağacı budaqları ilə bəzədilməsi isə gələcək fəlakətin xəbərçisidir.
Bir ay sonra, 1933-cü ilin yanvarında Hitler kansler təyin olunur və Almaniyada Machtergreifung – nasistlərin hakimiyyəti ələ keçirməsi – başlayır. Helmy-nin nasistlərə olan əvvəlki sədaqəti onu yerli partiya katibi vəzifəsinə gətirir. Digər tərəfdən, Moritz – yəhudi bir atanın oğlu – Münhen klinikasındakı işindən qovulur. Carson bütün personajlarına qarşı mərhəmət nümayiş etdirməklə yanaşı, onların zəifliklərini də iti baxışla göstərir. Vicdanlı və həssas Helmy yenə də pis ideologiyaya uyur və bacısını nişanlısı Moritz-dən ayrılmağa məcbur etməyə çalışır. Lexa isə ümidlə Berlində Hitlerin uzaqlaşdırılacağını düşünür. Yaz gəldikcə Kluger ailəsinin dünyası daha da qaranlıqlaşır. Erich işindən çıxaraq “qəhvəyi köynəklilər”ə qoşulur və şəhərdə uniforma və çəkmələri ilə dolaşmağa başlayır, valideynləri qürur hissi keçirsə də, ata Kluger yeni bir müharibənin mümkünlüyündən ehtiyat edir. İdealist Helmy isə nasist mitinqində iştirak edir və tamamilə təsirlənir. Moritz işindən və gəlirindən məhrum edildikdən sonra, artıq ictimai kitabxanadan belə kitab götürə bilmir və ümidsizliyə qapılır. Lexa bir axşam rəqsə getmək istəyir və Moritz-i də aparır. Rəqs zamanı başqa bir cütlüklə toqquşurlar. Moritz üzr istəyəndə, digər kişi “Rədd ol! Sən iyrənc yəhudi… çəkil burdan” deyir. Carson bu sözlərin Bavariyada bir rəqs zalında yəhudi rəfiqəsi ilə rəqs edərkən eşitdiyi həqiqi ifadələr olduğunu sonradan Bradford Observer qəzetinə bildirib. Yazın sonunda, yəni Yaz Günəşi Gecəsində, bu gözəl Alman bölgəsində səth altında qaynayan zorakılıq açıq şəkildə üzə çıxır. Lexa sevgisi uğrunda ailəsini və əvvəlki həyatı ilə vidalaşır, nəticələri isə fəlakətli olur.
Bu roman yalnız ailə mühitində baş verənlərlə maraqlansa da, mədəni bir xalqın necə asanlıqla avtoritarizmə təslim ola biləcəyini soyuq reallıqla göstərir.
Mənbə: Bbc news
Tərcümə etdi: Nigar Muştaqova
