Son yarım əsrdə qədim yunan ədəbiyyatının ən mühüm kəşflərindən birində arxeoloqlar eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə yaşamış dramaturq Evripidin iki əvvəllər itirilmiş pyesindən 100-ə yaxın sətir tapıblar. Sözügedən mətnlər 37 misradan ibarət “İno” qisas faciəsi və 60 misradan ibarət “Polyidos” mənəvi faciəsidir.
Kəşf 2022-ci ilin sonunda Qahirənin 120 kilometr cənub-qərbində yerləşən qədim Filadelfiya nekropolunda çalışan misirli arxeoloqlar qrupu tərəfindən qazıntılar zamanı edilib. Papirus eramızın 3-cü əsrinə aid, daha qədim qəbir quruluşuna əlavə edilmiş çuxur qəbirlərdə tapılıb.
Filadelfiya qazıntı layihəsinin direktoru Basem Gehad, Aşağı və Yuxarı Misir sərhədində yerləşən Hermopolis Magna antik şəhərində qazıntılarda işlədiyi Kolorado Boulder Universitetinin dosenti Yvona Trnka-Amrhein ilə əlaqə saxladı. Qədim yunan mətnlərinin onlayn verilənlər bazası vasitəsilə mətnlərin Euripides olduğunu təsdiqlədikdən sonra Trnka-Amrhein mövzu üzrə ekspert həmkarı Con Giberti cəlb etdi.
Alimlər birlikdə bu faciələri tərcümə edib təhlil etmiş və əldə etdikləri nəticələri Yunan və Roma ədəbiyyatına, tarixinə və fəlsəfəsinə həsr olunmuş “Papirologiya və Epiqrafiya jurnalı”nın son sayında dərc etmişlər.
İno və Polyidosun əvvəllər yalnız süjet xülasəsi və bir neçə sitat vasitəsilə tanındığını qeyd edən Trnka-Amrhein sözlərinə görə, bu, 1967-ci ildə Sorbon kolleksiyasında Euripides Erechtheus tərəfindən papirusun nəşrindən sonra Yunan faciəsinin ən mühüm kəşfidir.
Papirus yazı tərzinə və tapıldığı arxeoloji kontekstə əsasən eramızın III əsrinə aid edilmişdir. Mətndə bəzi sözlərin mürəkkəb hecalara bölünməsi mətnin ibtidai sinif oxucuları üçün bir növ dərs vəsaiti ola biləcəyini deməyə əsas verir. Müəlliflər “bədii mətnin qeyri-dəbdəbəli formatının kommersiya istehsalına mane olduğunu” söyləyərək, kitabın prodüserinin “klassik əsərlərin geniş kitabxanası” olan ali təhsilli müəllim ola biləcəyini qeyd edirlər.
Bədii mətnin qeyri-lüks formatının kommersiya istehsalına mane olacağını bildirən müəlliflər kitabın prodüserinin “geniş klassik əsərlər kitabxanası” olan ali təhsil pilləsində müəllim ola biləcəyini bildirirlər.
Əhəmiyyətli mətnlərin əsas hissələrini tərtib etmək kifayət qədər adi bir təcrübə idi, lakin alimləri çaşdıran o idi ki, bu iki pyes nə formal, nə də tematik olaraq aydın bir janrı təmsil etmirdi. Yenə də hər iki mətndə bir türbənin aşkar edildiyi yer nəzərə alınmaqla diqqəti cəlb etməsi maraqlı idi.
“Polyidos” bölməsində kral Minosun ölmüş oğlu Qlaukusu diriltmək üçün eyniadlı kahindən yalvardığı və bu iki personajın gücün, pulun və yaxşı hökumətin təbiəti haqqında mübahisə etdiyi bir mif danışılır. Mətndə görücü Polyidos padşaha deyir: “Sən varlısan, amma hər şeyi başa düşdüyünü düşünmə. Bacarıqsızlıq rifahda ortaya çıxır. Siz axmaqcasına qurulmuş qanunları ləğv etməyə və qaydaları çaşqınlığa salmağa çalışırsınız" deyir. Əvvəllər yalnız fraqmentli süjet xülasəsi məlum idi.
İno bölməsində Tesaliya kralı Atamasın birinci və ikinci arvadı İno və Themisto bir-birinin uşaqlarını öldürməyi planlaşdırdıqları faciədən bəhs edilir. Bu səhnədə İno məğlub olmuş Themisto üzərində qələbəsini qeyd edir. Bu əsər Euripidesin ən çox sevilən pyeslərindən biri idi, lakin böyük ölçüdə itmişdir.
Klassiklər sahəsində tədqiqatçılar üçün daha bir xoş xəbərdə müəlliflər qeyd ediblər ki, Euripides mətnlərindən əlavə, tezliklə nəşr olunacaq bir neçə başqa papirus fraqmentləri də var.
Mənbə: arkeofili.com
Tərcümə etdi: Aydan İbrahimli
