Biz insanlar orqanizmimizin bir çox ehtiyaclarını ödəmək üçün yuxuya ehtiyac duyuruq. Bu ehtiyacın təkcə bizim üçün deyil, yer üzündəki digər canlılar üçün də vacib olduğunu gündəlik həyatımızda müşahidə edə bilərik. Misal üçün: yolda gedərkən bir küncdə it və pişiklərin yuxuya getməsinə, təbiət sənədli filmlərində isə vaxtı gələndə bir çox heyvanın yatdığına şahid oluruq.
Heyvanlar aləmində milyonlarla növə və ən zəngin müxtəlifliyə malik olan böcəklər müxtəlif formalaşma, inkişaf, çoxalma və nəsli kəsilmə proseslərindən keçir. Bütün bu proseslərdə olduğu kimi, yuxu prosesləri də bir-birindən fərqlənir. Böcəklər vaxtaşırı istirahət edir və bu müddət ərzində yalnız güclü stimullara reaksiya verirlər. Bu stimullar temperaturun artması, qaranlıq və ya yırtıcı tərəfindən qəfil hücum ola bilər.
Günün bəzi yerlərində hərəkətsiz qalan həşəratların bu halına yuxu demək olarmı?
Həşəratların içində olduqları dərin istirahət vəziyyətinə "torpor" deyilir. Bu, həşəratların nümayiş etdirdiyi faktiki yuxuya çox yaxın olan bir davranış növüdür. Alimlər hələ araşdırmalarını tamamlamasalar da, həşəratların bu proseslərini yuxu kimi təyin ediblər. Bu proses zamanı həşəratların müəyyən müddət ərzində dincəldiyini və reflekslərinin yavaşladığını müşahidə ediblər. Saatlarla hərəkətsizliyə baxmayaraq, böcəklər çöldə baş verən hadisələrdən xəbərdardırlar; Lakin onların stimullara reaksiya müddəti kifayət qədər uzundur. Bu cür istirahət hallarının digər canlıların yuxu vəziyyətlərinə bənzədiyi müəyyən edilsə də, bu proses zamanı böcəklərin beyinlərində yaranan vəziyyətlər elm dünyasının açılmamış sirrlərindən biridir. Bunu yuxu prosesi hesab edən bəzi tədqiqatçılardan fərqli olaraq, bir çox digər tədqiqatçılar torporu yuxu kimi qəbul etmirlər.
Torporla bağlı hansı araşdırmalar aparılır?
Həşəratların yuxu vəziyyətləri ilə bağlı araşdırma 2000-ci ildə Kaliforniya Neyrologiya İnstitutu və Pensilvaniya Universitetində iki ayrı qrup alim tərəfindən meyvə milçəkləri üzərində aparılmışdır. İstər yuxu, istərsə də torpor adlandırsaq, həşəratların müəyyən bir istirahət vəziyyətinə getdiyi bu araşdırmalarla təsdiqləndi. Ancaq çoxlu müxtəlif növləri olan böcəklərin hamısı eyni şəkildə istirahət vəziyyətinə girmir. Hər növün xüsusiyyətləri və aktiv həyatlarını yaşadıqları saatlar bir-birindən fərqlidir. Böcəklərin də sinir sistemi və iyirmi dörd saatlıq bir gün qavrayışı var. Bəzi həşəratlar gecə aktivdir. Məsələn, yataq böcəkləri gecələr yatmış ovlarını (heyvanlar və insanlar) qidalandırmaq üçün gündüz yatır. Canavarlar yarpaqları gəmirmək üçün günəşin batmasını gözləyirlər. Əks təqdirdə, onlar daha böyük həşəratlar, quşlar və bütün digər yırtıcılar üçün yırtıcı ola bilərlər. Əksinə, bəzi həşəratlar gün ərzində aktivdirlər.
Mənbə: bilimup.com
Tərcümə etdi: Sevil Azər
