Son temperatur rekordlarının arxasında duran ən mühüm amillərdən biri olan El Nino effekti, xüsusilə, Sakit Okeanın mərkəzi və şərq hissəsində dəniz suyunun istiliyinin artması olaraq təyin olunur. La Niña eyni bölgədə dəniz suyunun temperaturunun normadan aşağı olması deməkdir.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, belə yüksək səviyyəyə çatmaqda ən mühüm iki amil iqlim dəyişikliyi və El Nino effektidir. El Niño ilə yanaşı, La Niña da qlobal hava şəraitinə təsir göstərir.
Böyük Okean olaraq da bilinən Sakit Okeanda El Niño və La Nina təsiri bütün dünyada görünən iki fərqli iqlim hadisəsidir. Bu hadisələr adətən iki ilə yeddi il arasında təkrarlanır. Təsiri adətən 9-12 ay davam etsə də, illərlə də davam edə bilər. Yer kürəsində hava və dəniz hadisələrini araşdıran qurumlardan biri olan ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyasının (NOAA) məlumatlarına görə, El Nino hadisəsinin tezliyi La Ninadan daha çoxdur.
Həm El Niño, həm də La Niña hadisələri Sakit Okeanda baş verir.
El Niño xüsusilə Sakit Okeanın mərkəzi və şərq hissələrində dəniz suyunun temperaturunun artması kimi müəyyən edilir. La Niña eyni bölgədə dəniz suyunun temperaturunun normadan aşağı olması deməkdir.
Bəs Sakit Okeanın ekvatora yaxın hissələrində bu istiləşmə və soyumanın səbəbi nədir?
El Niño və La Niña nədir?
El Nino və La Nina hadisələrini izah etmək üçün ilk növbədə Sakit Okeanın Ekvatora yaxın hissələrində normal şəraitdə baş verən hava hadisələrini başa düşməliyik. Normalda ekvator boyunca əsən güclü ticarət küləkləri isti səth okean sularını Cənubi Amerikanın qərb sahilindən qərbdən Asiya qitəsinə doğru aparır. Bu baş verdikdə, okeanın dərinliklərində olan soyuq su Cənubi Amerika yaxınlığında okeanın səthinə qalxır. El Niño və La Niña bu normal vəziyyəti dəyişdirən iki iqlim hadisəsidir.
El Nino niyə yaranır?
Ticarət küləkləri bəzən normadan daha az intensiv və ya əks istiqamətdə, qərbdən şərqə doğru əsir. Belə hallarda, isti okean səthi suları Ekvatordan qərbə daşına bilmir və Cənubi Amerikanın qərb sahillərində toplanır. Beləliklə, soyuq su okeanın dərinliyində qalır və səthə çıxa bilmir. Sakit Okeanın şərq hissələrində dəniz səthinin temperaturunu təxminən 0,5 dərəcə Selsi artıran bu hadisə El Nino adlanır.
El Nino niyə vacibdir?
El Nino ekosistemə əhəmiyyətli təsir göstərir. Normal şəraitdə okeanın dərinliklərindən gələn soyuq, qida ilə zəngin su ticarət yolu ilə dəniz səthinə çatır. Dəniz səthinə çatan bu qidalar səthə yaxın yaşayan fitoplanktonların çoxalması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Fitoplankton balıqlar üçün son dərəcə vacib qida mənbəyidir. Buna görə də El Nino hadisəsi okeanın dərinliklərində qalaraq qida maddələrinin səthə çatmasının qarşısını alır və nəticədə fitoplanktonların sayı azalır. Kifayət qədər qidaya çata bilməyən balıqların sayı azalır və ya balıqlar yer dəyişdirir. Bu, ekosistemdə tarazlığın pozulmasına gətirib çıxarır.
Bundan əlavə, El Niño səbəbiylə səthdə qalan isti su daha tez buxarlanır. Buxarlanmanın baş verdiyi ərazilərdə daha çox yağıntı baş verir. Bu güclü yağışlar sel fəlakətlərinə səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, yağışdan məhrum olan ərazilərdə quraqlıq artır və səhralaşma baş verə bilər.
La Nina niyə yaranır?
La Niña, El Nino hadisəsinin əks təsirlərinə malikdir. Ticarət küləkləri normaldan daha güclü və daha güclü əsir. Bu zaman Cənubi Amerikanın qərb sahillərinə yaxın ərazilərdə dənizin səthində qaynar su normadan çox qərbə, Asiya qitəsinə doğru aparılır. Beləliklə, okeanın dərinliklərindən səthə qalxan soyuq su Cənubi Amerikanın qərb hissələrində toplanır. Bu, Sakit Okeanın şərq hissələrində dəniz suyunun temperaturunun normal şəraitdən Selsi üzrə bir neçə dərəcə aşağı olması ilə nəticələnir.
La Nina'nın təsiri ilə qərbə doğru hərəkət edən isti suyun olduğu bölgələrdə buxarlanma artır və bu bölgələr normal şərtlərdən daha çox yağış alır. Bu hadisə səthdə soyuq dəniz sularının toplandığı Cənubi Amerikanın qərb sahillərində quraqlığa səbəb ola bilər.
Bir dövr ərzində El Niño təsiri ilə həddindən artıq yağışla sel və fırtınalara məruz qala bilən bölgələr başqa bir dövrdə La Niña hadisəsinin təsiri altında quraqlığın yaratdığı yanğınlarla mübarizə aparmalı ola bilər.
Hər iki hadisə ekstremal hava hadisələrindən təbii fəlakətlərə, ölkələrin iqtisadiyyatından ekosistemə qədər bir çox sahələrdə qlobal təsirlərə malikdir. El Nino və La Nina hadisələrinə səbəb olan ticarət küləklərinin dəyişməsinin səbəbləri dəqiq bilinməsə də, onların təsirləri qlobal iqlim böhranının nəticələri ilə bir araya gələrək dünyaya mənfi təsir edəcək təbii hadisələrə səbəb ola bilər.
Mənbə: Bilim Genç Tübitak
Tərcümə etdi: Aydan Qasımova
