Son illərdə astronomlar Günəş sistemindən kənarda yerləşən ekzoplanetlərin öyrənilməsi sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə ediblər və bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar kainatın quruluşu və planetlərin yaranma mexanizmləri haqqında yeni məlumatlar ortaya qoyur.
Şəkildə kosmik teleskop təsvir olunub
24media.az "Daily Science"-a istinadən məlumat verir ki, bu araşdırmalardan biri Yer kürəsindən onlarla işıq ili uzaqlıqda yerləşən və alimlərin diqqətini xüsusilə cəlb edən L 98‑59 d adlı planetlə bağlıdır. Astronomların məlumatına görə bu planet ulduzuna çox yaxın orbitdə dövr edir və buna görə də onun səthində temperatur son dərəcə yüksəkdir. Aparılan müşahidələr göstərir ki, bu cür planetlərdə temperatur minlərlə dərəcəyə çata bilər və nəticədə səthin böyük hissəsi bərk qayadan ibarət olmur, əksinə ərimiş maqma okeanlarına bənzər vəziyyətdə olur.
Alimlər hesab edirlər ki, bu tip planetlər planetlərin formalaşma prosesini anlamaq üçün mühüm laboratoriya rolunu oynayır, çünki onların səthi və atmosferi ekstremal fiziki şərait altında inkişaf edir. Müasir teleskoplar və kosmik müşahidə sistemləri sayəsində tədqiqatçılar bu planetlərin atmosferində hansı kimyəvi elementlərin mövcud olduğunu müəyyən etməyə çalışırlar və bu məqsədlə spektral analiz metodlarından istifadə edilir. Spektral analiz ulduzdan gələn işığın planetin atmosferindən keçərkən dəyişməsini ölçməyə əsaslanır və bu dəyişikliklər vasitəsilə alimlər həmin atmosferdə hansı qazların mövcud olduğunu müəyyən edə bilirlər. Bu üsul vasitəsilə bəzən su buxarı, karbon qazı və digər kimyəvi birləşmələr aşkar edilir ki, bu da planetin tərkibi və inkişaf mərhələsi haqqında mühüm məlumat verir.
Ekzoplanetlərin tədqiqi təkcə astronomiya üçün deyil, həm də astrobiologiya üçün böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki alimlər kainatda həyatın yaranması üçün uyğun şəraitə malik ola biləcək planetləri müəyyən etməyə çalışırlar. Bu məqsədlə Yerə bənzər ölçüyə və temperatur şəraitinə malik planetlər xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Alimlər hesab edirlər ki, qalaktikamızda milyardlarla planet mövcuddur və onların müəyyən hissəsi ulduzlarının yaşayış zonasına düşə bilər. Yaşayış zonası dedikdə ulduz ətrafında elə məsafə nəzərdə tutulur ki, həmin məsafədə planetin səthində maye suyun mövcud olması mümkün olsun.
Maye su isə bioloji həyatın yaranması üçün əsas şərtlərdən biri hesab olunur. Bu sahədə aparılan tədqiqatlar yalnız yeni planetlərin kəşfi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda, planetlərin atmosferinin dinamikası, maqnit sahəsi və geoloji fəaliyyəti də araşdırılır. Məsələn, bəzi ekzoplanetlərdə güclü vulkanik fəaliyyətin mövcud ola biləcəyi ehtimal edilir və bu fəaliyyət planetin atmosferinin formalaşmasına və temperatur balansına təsir göstərə bilər. Bundan əlavə müasir astronomiya texnologiyaları astronomlara çox uzaq məsafələrdə yerləşən planetlərin ölçüsünü, kütləsini və orbit müddətini yüksək dəqiqliklə hesablamağa imkan verir. Bu məlumatlar əsasında alimlər həmin planetlərin quruluşunu modelləşdirir və onların Yer tipli, qaz nəhəngi və ya buzlu planet kateqoriyasına aid olub olmadığını müəyyənləşdirirlər.
Ekzoplanet tədqiqatları, həm də kosmik teleskopların inkişafına böyük təkan verir, çünki daha uzaq və zəif işıqlı obyektləri müşahidə etmək üçün yüksək həssaslığa malik optik sistemlər tələb olunur. Məhz bu səbəbdən son illərdə orbitə göndərilən kosmik teleskoplar astronomiyanın imkanlarını xeyli genişləndirib və alimlərə əvvəllər müşahidə edilə bilməyən obyektləri araşdırmağa şərait yaradıb. Bu sahədə əldə olunan hər yeni məlumat kainatda həyatın mövcudluğu ehtimalı ilə bağlı elmi müzakirələri daha da genişləndirir və alimlər ümid edirlər ki, gələcəkdə daha inkişaf etmiş teleskoplar vasitəsilə Yerə bənzər xüsusiyyətlərə malik planetlər haqqında daha dəqiq məlumat əldə etmək mümkün olacaq. Bu isə insanlığın kainatda tək olub-olmaması sualına cavab tapmaq istiqamətində ən mühüm addımlardan biri hesab olunur.
Turqut Ansari
