"İncəsənətin inciləri" rubrikası "Watson və köpəkbalığı" əsərini təqdim edir.
Amerikalı rəssam John Singleton Copley tərəfindən çəkilən və 1778-ci ildə Kral Akademiyasında nümayiş etdirilən “Watson və Köpəkbalığı” tablosu sənət tarixi baxımından həm dramatik gücü, həm də estetik mürəkkəbliyi ilə diqqət çəkir. Əsər əsl hadisəyə, 1749-cu ildə Havanada gənc Brook Watsonun köpəkbalığı hücumuna məruz qalmasına əsaslanır. Bu hadisə zamanı Watson bir ayağını itirsə də, möcüzəvi şəkildə xilas olunur. İllər sonra Londonda Copley ilə dostlaşan Watson ona bu hekayəni sənətə çevirməyi tapşırır və nəticədə, üç fərqli versiyada bu tablo meydana gəlir.
Əsərdə fırtınalı sularda baş verən faciəvi an rəssamın romantik və qəhrəmanlıq çalarları ilə zəngin fırça toxunuşları vasitəsilə təqdim olunur. Mərkəzdə, suyun içində köməksiz qalmış gənc Watson bədənini geri çəkərək dəhşətli köpəkbalığa qarşı mübarizə aparır. Qanlı hücumun dəhşətli detalları birbaşa təsvir olunmur, rəssam onları daha çox suların altına gizlədir, lakin suda yavaş-yavaş yayılan qan izləri təhlükənin və qorxunun reallığını hiss etdirir. Kompozisiyanın digər tərəfində, qayığın ucunda dayanan gənc xilasedici dirəklə heyvana hücum etməyə hazır vəziyyətdədir. Bu dramatik an bir insanın həyat və ölüm arasında qərarlaşdığı səhnəni simvolizə edir.
Copley bu tablo ilə Londona gəldikdən sonra fokuslandığı ilk böyük tarixi rəsmlər seriyasına başlayır. Əsərdəki fiqurların pozaları, xüsusilə Watsonun çarəsiz bədən mövqeyi antik dövrün klassik heykəltəraşlığına, xüsusilə Luvrdakı Efesli Aqasiasın “Borqe Qladiatoru” heykəlinə əsaslanır. Rəssam, eyni zamanda, Laokoon və oğulları kimi qədim Roma heykəllərinin dramatik təsirindən və Rafaelin, Rubensin kompozisiya tərzindən də ilham alır. Qayıqda yer alan xilasedicilərin pozaları Rubensin "Dənizə atılan Yunus" və "Möcüzəli balıq ovu" rəsmlərini xatırladır.
Tablonun maraqlı detalları yalnız rəssamın texniki bacarığı ilə məhdudlaşmır. Qayıqdakı müxtəlif personajlar - ağsaqqallı dənizçi, qorxudan qışqıran biri, yardım etmək üçün əyilmiş digər şəxslər - insan duyğularının geniş spektrini göstərir. Çarlz Le Brunun 1698-ci ildə çap olunan üz ifadələri ilə bağlı əsəri bu kompozisiyada açıq şəkildə əks olunur: qorxu, cəsarət, ümid və təşviş bir-birini izləyir.
Copley heç vaxt Havanaya səyahət etməyib və bir köpəkbalığı hücumuna da şəxsən şahid olmayıb. Lakin o, dövrün kitab illüstrasiyalarından və səyyah gravürlərindən istifadə edərək Havana limanının və Morro qalasının təsvirini dəqiqliklə təqdim edir. Maraqlısı budur ki, köpəkbalığı o qədər də realistik şəkildə çəkilməyib, onun dodaqları, irəli baxan gözləri, burnundan çıxan hava daha çox pələngə bənzər təsir bağışlayır. Bu da göstərir ki, rəssamın məqsədi yalnız reallığı deyil, eyni zamanda, emosional və alleqorik təsiri də gücləndirmək olub.
Tablonun taleyi də maraqlı olub. Watson vəfatından sonra rəsmi “Gənclik üçün ən faydalı dərs” olacağına ümid edərək Məsih Xəstəxanasına vəsiyyət edir. Əsər 1819-cu ildən etibarən məktəbin salonunda asılır. Daha sonra kollec Horsham şəhərinə köçürülür və əsər burada yeməkxanada nümayiş olunur. 1963-cü ildə isə rəsmi Vaşinqtondakı Milli İncəsənət Qalereyasına satırlar. Hal-hazırda əsərin orijinalı burada saxlanılır, lakin kollec bir nüsxəni özündə saxlayır.
“Watson və Köpəkbalığı” yalnız faciəvi bir hadisənin yaddaşı deyil, həm də insanın yaşamaq uğrunda apardığı mübarizənin, cəsarətin və xilaskar ruhun rəmzidir. Bu tablo həm sənət tarixində, həm də insani duyğuların dərinliyində əbədi yer almış bir şah əsərdir.
Hazırladı: Talehə Hüseynzadə
