Elmi modellər və Occamın qılıncı
Elmi müzakirələrdə, xüsusən, astronomiyada "model qurmaq" xüsusi bir mənaya malikdir. Bu, alimlərin elm qanunlarına əsaslanaraq bir sistemin necə işlədiyini başa düşmək üçün bir zehni təsəvvür yaratması prosesidir. Bu zehni model daha sonra həmin sistemin gələcəkdə necə davranacağını proqnozlaşdırmaq üçün istifadə edilir.
Model qurulduqda alimlər onun proqnozlarını real dünyada müşahidə edilənlərlə müqayisə edirlər. Əgər modelin proqnozları müşahidələrlə uyğun gəlirsə, bu, modelin doğru və təsirli olduğunu göstərir. Əgər proqnozlar müşahidələrdən fərqlənirsə, bu, modelin düzəlişlərə ehtiyacı olduğunu və müşahidələrlə daha yaxşı uyğunlaşması üçün yenidən nəzərdən keçirilməli olduğunu göstərir.
Lakin bütün modellər fiziki xarakter daşımır. Bəzi modellər obyektin miqyaslı kiçildilmiş nüsxəsi kimi fiziki təmsil formasında ola bilər, amma çox vaxt model abstrakt və zehni olur. Məsələn, tornado kimi hadisələri öyrənərkən alimlər, soda şüşələrindən hazırlanan bir tornado borusu kimi fiziki modellər qura bilərlər. Bu fiziki modellər, tornado kimi təbii hadisələrin davranışını tədqiq etməyə kömək edir, amma əsas diqqət hələ də həmin hadisələrin konseptual təsvirinə yönəlir.
Müasir dövrdə bir çox elmi modellər hesablama əsaslıdır. Bu modellər adətən real obyektlərin və ya hadisələrin davranışını simulyasiya edən kompüter proqramlarıdır. Əgər modelin proqnozları real dünyadakı müşahidələrlə uyğun gəlirsə, bu, kompüter modelinin düzgün olduğunu göstərir.
Model qurulmasında mühüm bir anlayış Occam’ın Qılıncı prinsipidir. Bu prinsip eyni hadisəni izah edən iki rəqib model arasında daha sadə olanın doğru olma ehtimalının daha yüksək olduğunu bildirir. Bu anlayış tez-tez bir nümunə ilə izah edilir: Əgər bir model təklif edirsinizsə və ona qeyri-real və ya lazımsız bir varlıq əlavə edirsinizsə, məsələn, Pasxa dovşanı, bu, modelin etibarlılığını zəiflədir. Occam’ın Qılıncı prinsipinə görə, daha az fərziyyə tələb edən model adətən ən yaxşısıdır.
Nəticədə, elmi modellər alimlərin sistemləri anlamağa və proqnozlaşdırmağa kömək edən alətlərdir. Onlar daim sınaqdan keçirilir və təkmilləşdirilir, sadəlik isə onların etibarlılığını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir.
Məşhur Yunan filosoflarının bir çox kəşflərini ümumiləşdirəcəyəm, amma onlar hər hansı bir mürəkkəb anlayışı sadə şəkildə başa düşmək üçün güclü geometriya biliklərinə sahib olduqlarını qeyd etmək olduqca vacibdir.
Yunan modelinin inkişaf etdiyi dövrdə həmin dövrün qanunları hələ məlum deyildi və onlar yer üzünün kainatın mərkəzi olduğunu və sabit olduğunu düşünürdülər. Onlar modelin əsasını təşkil edən bir neçə inanclara güvənirdilər:
• Yer kainatın mərkəzindədir və sabitdir;
• Planetlər, Günəş və ulduzlar Yerin ətrafında dövr edir;
Dairə və sfera "mükəmməl" formalardır, buna görə də göydəki bütün hərəkətlər dairəvi yollarla getməlidir və bu hərəkətlər sferik qabıqlara bağlı obyektlər tərəfindən törədilir;
Obyektlər "təbii hərəkət" qaydalarına tabe olurlar və bu, planetlər və ulduzlar üçün onların Yerin ətrafında bərabər sürətlə dövr etməsi deməkdir. Onlar retroqrad hərəkətləri də bilirdilər və buna görə də planetlərin retroqrad hərəkətlərini nəzərə almaq üçün modelini belə qurmuşdular. Onların modeli geosentrik model adlanır, çünki Yer kainatın mərkəzi kimi qəbul edilir.
Mənbə: Dutton İnstitute
Tərcümə etdi: Arzu Qafarova
