Günəş sistemimizin ən böyük planeti olan Yupiterin 92 peyki olduğunu bilirdinizmi? Bəs niyə Yupiterin 92 peyki olduğu halda, Yerimizin yalnız bir peyki var?
Dünyamızın yalnız bir peyki var, lakin onlarla peyk Günəş sistemimizin ən böyük planeti olan Yupiterin ətrafında fırlanır. Yupiter komandasının yeni üzvləri hələ də kəşf edilir. 2022-ci ilin dekabrında astronomlar qrupu əvvəllər bildirilməyən 12 orbit peyki gördükləri barədə məlumat yayıblar. Bu, Yupiterin ətrafındakı peyklərin sayını 92-yə çatdırır və orbitdəki peyklərin sayına görə Yupiteri yenidən siyahının birinci sırasına çıxarır. Buraxılış 20 yanvar 2023-cü ildə rəsmiləşdi və 2023-cü ilin fevralında nəşr olundu.
Yupiterin dörd böyük peyki.
1610-cu ildə böyük astronom Qalileo Qaliley Yupiter ətrafında fırlanan dörd göy cismini müşahidə etdi. İo, Europa, Qanymede və Callisto adlı peyklər Yupiterin ən böyük və ilk kəşf edilmiş peykləridir. Ulduzların müşahidəsi daha da inkişaf etdikcə, bu dördlüyün ətrafında daha çox ayın olduğu müşahidə edildi. Tapılan son peyklərin orbitləri böyük dörd peyk kimi 17 gün deyil, bir və ya iki ildir.
Yupiterin niyə bu qədər çox peyki var?
2019-cu ildə Saturnun 82 peyki ilə müvəqqəti olaraq ən çox peyki olan planet olduğu dövr istisna olmaqla, Yupiter peyklərin sayında həmişə öndə olub. Saturnun hazırda peyklərinin sayı 83-dür. Uranın 27, Neptunun isə 14-ü var. Qonşu planet Marsın iki peyki var, Deimos və Phobos. Əgər Yer kürəsinin tək peyki olması sizi narahat edirsə, Merkuri və Veneranın peyki olmadığını bilmənizi istərdik.
Yupiterin onlarla peyki var, digər planetlərin isə bir neçə səbəbi var: Cazibə qüvvəsi.
Planetlər iki yerə bölünür...
Astronomlar Günəş sistemimizdəki planetləri iki yerə bölürlər. Merkuri, Venera, Yer və Mars “yer” və “daxili” planetlər, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun isə “qaz nəhəngi” və “xarici” planetlər adlandırılır.
Yupiter Yerdən 300 dəfə ağırdır.
Bu qruplar arasında ölçü fərqi olduqca əhəmiyyətlidir; Uran ən kiçik xarici planet olsa da, hələ də daxili planetlərin ən böyüyü olan Yerdən 15 dəfə böyükdür. Ancaq digər planetlərin heç biri kütlə baxımından Yupiterlə rəqabət apara bilməz. Yupiterin kütləvi kütləsinə bərabər olmaq üçün bizə Yerin 300-dən çox nüsxəsi lazımdır.
Cazibə qanununa görə, daha ağır olan daha çox peyk cəlb edir.
İsaak Nyutonun müşahidə etdiyi kimi, cismin kütləsi ilə qravitasiya sahəsinin gücü arasında müsbət korrelyasiya var. Qaz nəhənglərinin ağır kütləsi onlara daha çox peyk cəlb etməyə imkan verir.
İsti Yupiter ulduzu nədir?
Ancaq Yupiter kimi planetlərin bu qədər çox peyki olmasının yeganə səbəbi bu deyil. Günəş sistemimizin qaz nəhəngləri Günəşdən uzaqdır. Buna baxmayaraq, bəzi ulduzların “isti Yupiterlər” adlanan nəhəng, Yupiterə bənzər planetləri var. Əslində bunlar öz ulduzlarına yaxın orbitdə fırlanan qaz nəhəngləridir.
Planetlər isti Yupiter ulduzuna yaxınlaşdıqda...
Fransız astronomu Fathi Namouni tərəfindən 2010-cu ildə dərc edilmiş bir məqalədə, isti Yupiterlərin, əgər varsa, çox az sayda peyk olduğu iddia edilir. Bu planetlərin Günəş sisteminin xarici hissələrindən gəldiyi və içəriyə doğru köç etdiyi güman edilir. Peyklərin yol boyu ora-bura atıldığını söyləsək, səhv olmaz. Qaz nəhəngləri böyük ola bilər, lakin ulduzlar daha böyükdür, ona görə də onların daha güclü cazibə sahələri var. Buna görə də, isti Yupiter ulduzuna yaxınlaşdıqca, ulduz sonda onun peyklərini oğurlayacaq.
Günəşdən uzaqlaşdıqca cazibə qüvvəsi azalır.
Bu qabiliyyəti tarazlaşdırmaqda məsafə böyük rol oynayır. Günəşdən nə qədər uzaqlaşsanız, üzərinizdə bir o qədər az cazibə qüvvəsi var. Deməli, Namouni doğru deyirsə, əsl Yupiterin 92 peyki var.
Tərcümə: Amin Həsənli
Mənbə: Onedio.com
