Həyatda bizə çox vaxt elə gəlib ki, əslində bacardığımızdan daha çox şeyi idarə edə bilmişik. Psixoloqlar bu hadisəni “nəzarət illüziyası” adlandırıblar və o, qərarlarımızı necə verdiyimizə, riskləri necə qiymətləndirdiyimizə və təsadüflərə necə reaksiya verdiyimizə böyük təsir göstərib.
Bu termini 1975-ci ildə amerikalı psixoloq Ellen Lanqer təqdim edib. Öz təcrübələrində o, iştirakçılara nəticəsi tamamilə təsadüfdən asılı olan oyunlar oynamağı təklif edib — məsələn, zər atmaq və ya kart çəkmək. Lakin insanlar elə davranıblar ki, guya nəticəyə təsir edə biliblər: böyük rəqəm istəyəndə zəri daha güclü atıblar, kiçik rəqəm istəyəndə isə ehtiyatla atıblar.
Bu, sadəcə əyləncəli bir psixoloji hiylə olmayıb. Nəzarət illüziyası həyatımızın bir çox sahələrinə nüfuz edib. Məsələn, investorlar çox vaxt bazar dalğalanmalarını başqalarından daha yaxşı proqnozlaşdıra bildiklərini düşünüblər, halbuki reallıq daha mürəkkəb olub. Sürücülər öz ustalıqlarını artıq qiymətləndiriblər, hesab ediblər ki, qəza hər kəsin başına gələ bilər, amma onların yox. Hətta gündəlik xırdalıqlarda belə biz hər şeyin təsadüfdən asılı olduğu hallarda “vəziyyəti əlimizdə saxladığımızı” hiss etmişik.
Psixoloqlar güman ediblər ki, bu effekt təkamül üstünlüyü kimi yaranıb. Öz nəzarətinə inanmaq, əcdadlarımızı qeyri-müəyyənlik şəraitində belə hərəkət etməyə, həll yolları axtarmağa və sağ qalmaq uğrunda mübarizə aparmağa motivasiya edib. Lakin müasir dünyada bu xüsusiyyət mənfi nəticələr verə bilib: biz riskə gedib, səhv qərarlar verib və təhlükələri görməzlikdən gələ bilmişik.
Maraqlıdır ki, nəzarət illüziyası biz özümüzü səriştəli hiss etdikdə və ya vəziyyət, həqiqətən nəticəyə təsir edə bildiyimiz hallar ilə oxşarlıq göstərdikdə daha da güclənib. Məsələn, təcrübəli poker oyunçusu kartların paylanması tamamilə təsadüfi olsa belə, öz şanslarını artıq qiymətləndirə bilib.
Digər tərəfdən, nəzarət illüziyasının orta səviyyədə olması faydalı ola bilib. O, motivasiyanı qorumağa, uğura inanmağa və mürəkkəb tapşırıqlar üzərində işləməyə davam etməyə kömək edib. Amma yadda saxlamaq vacib olub ki, vəziyyətin şüurlu şəkildə qiymətləndirilməsi — məyusluqdan və böyük səhvlərdən qaçmağın ən yaxşı yolu olub.
Mənbə: www.psychologytoday.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
