Biz tez-tez düşünür və təəccüblənirik ki, görəsən kainatın bu nəhəng məkan ölçüsü ilə belə böyük bir struktura necə yetişmək olar? Həmişə bizi maraqlandırır ki, trilyonlarla qalaktika necə bu qədər çox sayda Yerdən, planetdən, qara dəliklərdən, supernovalardan, gecə səmalarındakı ulduzlardan, qara dəliklərdən, pulsarlardan çox fərqli astronomik komponentləri müxtəlif xüsusiyyətlərdən ibarət ola bilər. İnsan şüurunun əsaslarını anlamağa çalışarkən, böyük mürəkkəbliklərin, geniş simmetriya diapazonlarının çox kiçik bir məkanda sıx şəkildə yığılması da bizi maraqlandırıb.
Uzunməkan miqyasında homojenlik bizə zombi kimi təsir edir və biz kiçik bir məkanı çox sayda simmetriya ilə sıxaraq bu xüsusi məkanı çox, çox böyük bir məkanı təqlid etməyə imkan verdikdə, o şüurlu olur. Bu, kainatın klassik və ya Sanatan Hindu baxışıdır ki, biz bunu öz-özünə işləyən riyazi kainatımız SOMU-da qəbul etmişik.
Həm Veda elmi, həm də SOMU üçün kainat bir nöqtədən böyüməyib. Onun məkan miqyası milyonlarca və milyardlarla işıq ili olsa da, bizim üçün bədənimiz 1,5 metr ölçüsündə kiçik, cüzi bir məkan ölçüsüdür bu, bütün kainatı dərk etməyə çalışan bir insanın ölçüsüdür. Kainat bir nöqtədir və bütün bunlar onu müəyyən olmayan bir hala gətirməyə cəhd etməklə yaranıb, ona daha çox simmetriya əlavə etməklə. Eynilə, insan beyni də daha çox simmetriya yığmaq üçün cəhd göstərib. Əgər planetimizdə insan beyninin strukturunun təkamülünə baxsaq, milyonlarca il ərzində qıvrım formasının dramatik şəkildə dəyişdiyini görərik. Bəzən böyüdü, bəzən isə kiçildi. Alimlər təəccübləndilər ki, təbiət təkamül prosesində milyonlarca il ərzində niyə qıvrımın ölçüsünü artırıb və azaldıb. Təbiətin istədiyi simmetriya sıxlığının düzgün tərkibini müəyyən bir formaya yerləşdirməkdir.
Təbiət özünü, sanki, dramatik bir vəziyyətdə tapdı: qeyri-müəyyən olmağa bir cəhd yalnız sadə sayların statistik paylanmasını yaratmadı, həm də özünü təqlid edə biləcək bir toxum yaratmaq üçün naxışların tərkibini mümkün etdi. Bunlar şüurlu maşınlardır. Toxumlar tamamlanmaq üçün davamlı bir təkanla toxumlar yaradır, buna görə də özlərini yenidən yaradarkən təəccüblənməyin bu, nöqtənin daha da qeyri-müəyyən olma təkanıdır. Tamamlanmaların sıxlığında naxışların tərkibində, 1-dən 108-ə qədər olan tam ədədləri saydıqda, 108 simmetriya ilə yaradılmış bir varlıq bütün mümkünliklərin qlobal naxışını dərk edə bilər, astronomik sayda sadə sayların rollarını təqlid edə bilər. Bu, yeni yaranan şüurlu elementlərin qarşılaşdıqları hər hansı bir variasiyanı izah etmələrini mümkün edər, morfogenezin sahəsində, zaman və nəhayət, məkan sahəsində.
Buna görə də, istər beyin, istərsə də kainat olsun, məkanın geniş müxtəlifliyi, zamanın sonsuz hissi — sonsuz məkanın mövcudluğu üçün, realizasiya bir illuziyadır. İki əsas təkan biri daha da qeyri-müəyyən olmaq və normallaşma yolu ilə nöqtə olaraq qalmaq məkanın, zamanın və məkan-zamanın hər bir genişliyini yaratmaq üçün kifayətdir. Həm beyin, həm də kainat üçün zaman hissi sonsuz keçmiş və sonsuz gələcək olan illuziyalardır. Nəhayət, yalnız bir zaman var, o da "indiki zamandır". Bu zaman biz özümüzü morfogenezin genişliyinə çeviririk. Hətta bir morfogenezin xüsusi sinfinin ala biləcəyi sonsuz seçimlər və mümkün formalar üçün, nəhayət günün sonunda, bütün coğrafi şəkillər bir nöqtə ətrafında təkamül edir və bir nöqtənin müxtəlif üfüqlərə yayılmaq axtarışı hər şeydən daha vacibdir. Morfogenezin gözəl dünyasında, dəyişməyən mərkəzlər kimi gözlər var və mərkəzdən uzaqda, mərkəzin ətrafında genişlənən başqa bir nöqtə mövcuddur. İki nöqtə arasında olan ikili oyun, əyri xətləri, düz xətləri, kəsişmələri və hər zaman ətrafımızda baş verən bir çox əsas coğrafi hadisələri yaradır, məkan və zaman müzakirəsində — bütün bunlar bir qələm və kağız üzərində bir nöqtə, bir əyri xətt və bir düz xətt istifadə edərək yaradıla bilər. Buna görə də, kainata və beyin üzərində, məlumatın dinamikası həmişə eynidir. Bu hər şeyi əhəmiyyətsiz və qeyri-müəyyən etməkdir. Bütün kainatın məqsədi və yeganə məqsədi budur özünə sübut etmək ki, o heç vaxt mövcud olmayıb.
Mənbə: Medium
Tərcümə etdi: Arzu Qafarova
