İbn Sina “Kitab əş-Şifa” əsərində dağların yaranması, süxurların formalaşması, zəlzələlər, su mənbələri və eroziya kimi proseslər geniş şəkildə araşdırılıb.
24media.az Muslim Heritage-ə istinadən bildirir ki,Tibb və fəlsəfə sahəsindəki fəaliyyəti ilə tanınan İbn Sina Yer elmlərinin inkişafına da mühüm töhfələr verib.
Dağların yaranmasını necə izah edirdi?
İbn Sina dağların yaranmasını yalnız bir səbəblə əlaqələndirmirdi. O, güclü zəlzələlərin yer səthini qaldıra biləcəyini, külək və daşqınların isə ətraf əraziləri aşındıraraq yüksəkliklər və vadilər formalaşdıra biləcəyini qeyd edirdi.
Onun bu müşahidələri geoloji proseslərin uzun müddət ərzində baş verdiyini anlamaq baxımından diqqətəlayiqdir.
Süxurların mənşəyinə dair fikirləri
İbn Sina daşların yaranmasını gil və palçığın bərkiməsi, eləcə də suyun tərkibindəki maddələrin çökərək daşlaşması ilə əlaqələndirirdi. O, müxtəlif süxurların əmələ gəlməsi üçün fərqli proseslərin mövcud olduğunu düşünürdü.
Müasir geologiyada süxurlar çökmə, maqmatik və metamorfik olmaqla üç əsas qrupa bölünür. İbn Sinanın təsvirləri bu günkü təsnifatla tam eyni olmasa da, onun təbii proseslərə əsaslanan yanaşması elmi tarix baxımından əhəmiyyətlidir.
Daşların içindəki fosillər haqqında nə düşünürdü?
İbn Sina daşların daxilində tapılan dəniz canlılarının qalıqlarını Yer tarixinin izləri kimi izah etməyə çalışırdı. O, bəzi ərazilərin keçmişdə su altında qaldığını, sonradan üzə çıxdığını və süxurların uzun müddət ərzində formalaşdığını irəli sürürdü.
Bu fikirlər onun Yer səthinin dəyişməsi və geoloji zaman anlayışı üzərində düşündüyünü göstərir.
Eroziya və uzun geoloji zaman
İbn Sinaya görə, külək və daşqınlar torpağın müəyyən hissələrini aşındırır, bəzi sahələri isə daha yüksək vəziyyətdə saxlayırdı. Bu proseslərin nəticəsində vadilər, keçidlər və dağlıq ərazilər meydana gələ bilərdi.
O, belə dəyişikliklərin çox uzun zaman ərzində baş verdiyini vurğulayırdı. Bu yanaşma sonrakı əsrlərdə inkişaf etdirilən geoloji nəzəriyyələrin bəzi ideyaları ilə səsləşir.
“Kitab əş-Şifa”nın elmi əhəmiyyəti
İbn Sinanın fəlsəfə və təbiət elmlərinə həsr etdiyi “Kitab əş-Şifa” əsəri orta əsrlər elmi düşüncəsinin mühüm nümunələrindən biridir. Əsər Avropada da tanınmış, İntibah dövrünün elmi mühitində müzakirə olunan mənbələrdən olmuşdur.
Bununla belə, sonrakı geologiya nəzəriyyələrinin birbaşa bu əsərdən qaynaqlandığını söyləmək üçün ayrıca tarixi sübutlar tələb olunur.
İbn Sina yalnız təbabət və fəlsəfə ilə deyil, Yer kürəsinin quruluşu və dəyişməsi ilə bağlı fikirləri ilə də elmi tarixdə iz qoyub. Onun dağların yaranması, süxurların formalaşması və eroziya haqqında mülahizələri orta əsrlərdə təbiətin müşahidə və məntiq vasitəsilə öyrənilməsinə verilən töhfələrdən biridir.
Müəllif: Aişə Əlizadə
