Sosial təcrid yaşlanmanın ən ciddi problemlərindən biri olub. Bu, xüsusilə pandemiya dövründə özünü aydın göstərib: qocalar evlərində yaşayan insanlar dünya ilə əlaqəni itirib, cəmiyyət isə canlı təmaslardan məhrum olub. Həll yolu robot yoldaşları ideyası olub — onlar dost, köməkçi və yorulmadan hər an yanında olan müşahidəçi ola biliblər.
Frontiers in Psychology (2022) jurnalında dərc olunmuş bir tədqiqat ABŞ və Yaponiyadan olan yaşlı insanların bu cür robotların hazırlanmasında iştirakına diqqət yetirib. Tədqiqatçılar (Fraune və başqaları) participatory design adlanan yanaşmadan istifadə ediblər — iştirakçıların ehtiyaclarını, qorxularını, üstünlüklərini və mədəni kontekstini başa düşmək üçün sessiyalar keçiriblər. Məqsəd — robotların sadəcə funksional köməkçilər yox, «metaldan insanlar» kimi qəbul olunması olub.
Nəticələr göstərib ki, yaşlı insanlar robotun döşəmə yumasını yox, daha çox «dinləməsini», «emosiyaları bölüşməsini», yanında olma hissini yaratmasını istəyiblər. Dinləyə bilən, diqqət göstərə bilən, gülümsəyən, söhbət təklif edən robot — xüsusilə də müntəzəm ünsiyyətdən məhrum olan insanlar üçün arzulanan model olub.
Yaponiyada bu mövzu xüsusilə rezonans doğurub. Çünki burada yaşlanan əhali artıq nəzəri yox, gündəlik problemdir. Robotic Companion Technology həmin ölkədə ünsiyyət mədəniyyəti, böyüklərə hörmət və estetika nəzərə alınaraq inkişaf etdirilib — robotlar kiçik maşınlar yox, «ruh dostları» kimi görünməli olub.
Psixoloqlar qeyd ediblər ki, münasibətlərin keyfiyyəti onların sayından daha önəmlidir. Bir səmimi ünsiyyət təcrübəsi onlarla eyni tipli uzaq zəngdən dəyərlidir. Əgər robot emosiyaları paylaşa bilibsə, üstünlükləri yadda saxlayıbsa və çeviklik göstərə bilibsə — o, artıq «sosial agent» statusu qazanıb və tənha qalma hissini azaldıb.
Amma belə robotların tətbiqi ehtiyat tələb edib. Müəlliflər vurğulayıblar ki, mühüm qərarlar yalnız mühəndislər tərəfindən deyil, real istifadəçilərin iştirakı ilə qəbul olunmalıdır. Əks halda robotlar kömək yox, əsəb mənbəyi və vaxt itkisinə çevrilə bilib.
Texnologiyalar inkişaf edib: robotlar artıq sadə söhbətlər apara bilib, üz ifadəsi və səs tonundan emosiyalara reaksiya verib, dərman qəbulunu xatırladıb və əyləncə təklif edib. Amma həqiqi etibar yalnız diqqət və anlama ilə yaranıb — bunlar isə alqoritmə kodlaşdırılması çətin keyfiyyətlərdir.
İndiyədək geniş sınaqlar göstərib ki, düzgün dizaynla robotlar əhvalı yaxşılaşdırıb, günün monotonluğunu azaldıb, hətta aktivləşməyə motivasiya veriblər. Amma mədəni və psixoloji reallıqlar nəzərə alınmayıbsa — hazır həllər çox vaxt boş qabıq kimi qalıb.
Beləliklə, robot yoldaşlar əsla fantastika yox, sosial dəstəyin real aləti olub. Ağıllı və empatik yanaşma ilə onlar bizə yalnız sağ qalmağa deyil, həm də ən yaşlı dövrlərimizdə belə gərəkli və başa düşülən hiss etməyə kömək edə biliblər.
Mənbə: www.frontiersin.org
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
