Son illərdə texnologiya dünyasında tez-tez eşidilən “blok kainat” anlayışı təkcə elmi fantastika həvəskarlarının deyil, fiziklərin və filosofların da marağını cəlb edib. Bəs blok kainat nədir və niyə bu qədər geniş şəkildə müzakirə olunub?
Zaman illüziyadırmı?
Blok kainat fizika və kosmologiya sahələrində müzakirə olunan anlayış olub. Bu nəzəriyyəyə görə, zaman axan bir proses deyil, keçmiş, indi və gələcək “bloklar” kimi eyni anda mövcud olub. Başqa sözlə, zaman üçölçülü məkanla birlikdə dördüncü ölçü kimi sabit struktura daxil olub.
Bu fikir Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsindən ilham alıb. Nisbilik nəzəriyyəsi göstərib ki, zaman mütləq deyil, müşahidəçidən asılı olaraq dəyişib. Blok kainat yanaşması isə bütün zaman dövrlərinin eyni anda mövcud olduğunu bildirərək bu fikri bir addım irəli aparıb. Bu halda insanlar ancaq içində olduqları “anı” yaşayıblar, lakin keçmiş və gələcək də haradasa mövcud olub.
Blok kainat anlayışı fəlsəfi müzakirələrə də yol açıb. Əgər bütün zamanlar eyni anda mövcud olubsa, azad iradə sadəcə illüziya olubmu? İnsanlar seçim ediblər, yoxsa hər şey əvvəlcədən müəyyən olunub?
Oksford Universitetindən nəzəri fizik Elena Richards bu mövzu ilə bağlı belə deyib:
“Blok kainat modeli zamanın xətti şəkildə irəliləməsi fikrini şübhə altına salıb. Əgər bu model uyğun olubsa, həyat dediyimiz şey sadəcə bir ölçü üzrə hərəkət edən şüurun səyahəti ola bilər.”
Elmi fantastika yoxsa elm?
Blok kainat ideyası çoxsaylı elmi fantastika əsərlərinə ilham verib. Kristofer Nolanın “Ulduzlararası” filmi bu nəzəriyyəni vizual şəkildə təqdim edən məşhur nümunələrdən olub. Filmdə personajlar zamanın müxtəlif təbəqələrində qarşılıqlı təsirdə olublar. Eyni ideya bir çox televiziya seriallarında və ədəbi əsərlərdə də işlənib.
Blok kainat hələ tam sübuta yetirilməyib. Alimlər arasında mübahisəli mövzu olaraq qalmaqda davam edib. Bununla belə, texnologiya inkişaf etdikcə zamanın təbiəti ilə bağlı anlayışımız genişlənib.
İstər elmi fantastika həvəskarı, istərsə də fizika həvəskarı olmağınızdan asılı olmayaraq, blok kainat anlayışı qarşıdakı illərdə daha da populyarlaşacaq.
Mənbə : Evrim ağacı
Tərcümə etdi : Dilbər Paşazadə
