Orbitdə artan zibil insanlığın kosmos planlarını təhlükə altına atır.
Kessler sindromu – Yer ətrafındakı orbitdə toplanan kosmik tullantıların elə bir həddə çatması ilə yaranır ki, bu, növbəti toqquşmalar və partlayışlar nəticəsində daha da çox zibil yaradır. Bu proses peyklər, astronavtlar və kosmik missiyaları planlayanlar üçün ciddi problemlər doğura bilər.
Bir ölü casus peykin partladılması nəticəsində Yer orbitində saysız-hesabsız zibil hissəcikləri əmələ gəlir. Bu parçalar sürətlə hərəkət edərək bir çox rabitə peykini sıradan çıxarır, nəticədə hər toqquşma ilə daha çox zibil yaranır. Hətta bu zibil buludu məşhur Hubble kosmik teleskopunu və NASA-nın kosmik gəmisini məhv edir, ekipaj üzvlərinin həyatına son qoyur. Daha sonra bu zibil Beynəlxalq Kosmik Stansiyanı da hədəfə alır və milyardlarla dollar dəyərində olan stansiyanı param-parça edir.
Bu səhnə, əslində, 2013-cü ildə çəkilmiş “Gravity” (Çəkisizlik) adlı filmə aiddir və fantastikdir. Lakin kosmos üzrə mütəxəssislər narahatdırlar ki, bu ssenari yaxın gələcəkdə reallığa çevrilə bilər. Səbəb isə – Kessler sindromu adlanan təhlükəli hadisədir. Bu termin ilk dəfə 1978-ci ildə keçmiş NASA alimi Donald Kessler tərəfindən istifadə edilib.
Kessler sindromunun elmi əsasları
1978-ci ildə “Süni peyklərin toqquşma tezliyi: zibil qurşağının yaranması” adlı məqalədə Donald Kessler və Burton Cour-Palais peyklərin orbitdə artması ilə toqquşma riskinin də artdığını yazıblar. Hər toqquşma isə orbitdə yeni zibil hissəcikləri yaradır və bu hissəciklər növbəti toqquşmaların sayını artıraraq bir zibil dövrü formalaşdırır.
Məqalədə qeyd olunur ki, bu zibil axını təbii meteorit axınından da artıq ola bilər və gələcək kosmik cihazların dizaynını belə təsir altına sala bilər.
Sindrom artıq baş verirmi?
Bəzi ekspertlərə görə, Kessler sindromu artıq başlayıb. Məsələn, 2009-cu ildə Rusiya peyki Kosmos-2251 ilə ABŞ-ın İridium-33 rabitə peyki orbitdə toqquşaraq 2,000-dən çox zibil parçası yaradıb. 2007-ci ildə Çin hökuməti köhnə hava peykini raketlə məhv edib və nəticədə 3,000-dən çox izlenəbilən zibil, üstəlik on minlərlə mikrozibil yaranıb.
NASA bildirir ki, 1999–2021-ci illər arasında ISS ən azı 29 dəfə orbit dəyişdirmək məcburiyyətində qalıb. Bu manevrlərin 3-ü yalnız 2020-ci ildə baş verib. Bu, problemin nə qədər ciddi və artmaqda olduğunu göstərir.
Statistika ilə problemə baxış
Avropa Kosmik Agentliyinə görə, indiyədək kosmosa 12,170 peyk buraxılıb və onlardan 7,630-u hələ də orbitdədir. Lakin yalnız təxminən 4,700 peyk aktivdir – qalanları isə nəzarətsiz və təhlükəlidir. Bunlara əlavə olaraq, orbitdə minlərlə raket qalıqları və təhlükəli fraqmentlər var. 400 km yüksəklikdə (ISS-in orbitində) hərəkət sürəti saatda 27,500 km-dir. Belə sürətlə hərəkət edən cəmi 1 sm-lik bir parça belə kosmik gəmidə ciddi dağıntı yarada bilər.
ESA-nın hesablamalarına görə:
• 36,500 ədəd 10 sm-dən böyük zibil,
• 1 milyon ədəd 1–10 sm arası zibil,
• 330 milyon ədəd 1 mm–1 sm arası mikrozibil orbitdə dövr edir.
Gələcəyə baxış və çıxış yolları
Artıq kosmosa peyk göndərmək xeyli ucuzlaşıb. SpaceX indiyədək 1,700-dən çox Starlink peyki buraxıb, bu rəqəm 40,000-i keçə bilər. Amazon, OneWeb və Astra da minlərlə peykdən ibarət öz “internet konstellasiyalarını” planlaşdırırlar. Bu isə orbitin daha da qarışıq və təhlükəli olmasına səbəb olur.
Beynəlxalq təşkilatlar və şirkətlər çıxış yolu kimi aşağıdakı tədbirləri təklif edirlər:
• 400 km-dən yuxarı orbitə çıxan bütün peyklər itələmə sistemləri ilə təchiz olunmalıdır;
• Raketlərin üst mərhələləri atmosferə yönəldilərək məhv edilməlidir;
• Şəbəkə, qarmaq, harpun və robot qolları kimi texnologiyalarla köhnə peyklər orbitdən təmizlənməlidir;
• Peyk əməliyyat sistemləri kiberhücumlara qarşı qorunmalıdır.
Lakin qeyd olunmalıdır ki, orbitdəki hər cisim – istər işlək olsun, istər zibil – onu buraxan ölkəyə aiddir. Yəni, məsələn, ABŞ heç vaxt Rusiyanın zibilini özbaşına orbitdən çıxara bilməz. Belə addımlar beynəlxalq insidentə səbəb ola bilər.
Kessler sindromu artıq kosmik reallığın bir hissəsinə çevrilməkdədir. Bunun qarşısını almaq üçün təkcə texnoloji həllər deyil, beynəlxalq əməkdaşlıq və hüquqi tənzimləmə də vacibdir. Əgər insanlıq kosmosda təhlükəsiz fəaliyyətini davam etdirmək istəyirsə, artıq indi bu problemə qarşı ciddi və qlobal tədbirlər görülməlidir.
Mənbə: space
Tərcümə etdi: Aysu Əsgərzadə
