Elmi məlumatlara görə, narahatlıqlarımızın çoxu heç vaxt gerçəkləşmir. Amma buna baxmayaraq, bədənimiz döyüş rejiminə keçir.
"Xəstələnsəm nə olar?"
- Bəs başıma pis bir şey gəlsə?
"Bəs hər şey səhv olarsa?"
Bu cümlələr çox vaxt səssizcə beynimizdə dolanır. Heç vaxt baş verməyəcək bir ehtimalı artıq baş vermiş kimi hiss edirik. Hələ baş verməmiş ssenarilərin təsiri altında yuxumuzu itiririk, iştahımız azalır və ya gündəlik qərarlarımızda belə ehtiyatlı oluruq. Bəs narahatlığın həyatımızda bu qədər hakim olmasının səbəbi nədir?
ABŞ-nin Penn State Universitetində ümumiləşdirilmiş narahatlıq pozğunluğu (GAD) diaqnozu qoyulmuş şəxslərlə aparılan araşdırma bu suala təəccüblü cavab verib. İştirakçılardan xahiş olunub və onların narahatlıqları izlənilib. Dövrün sonunda narahatlıqların 91,4 faizinin heç vaxt reallaşmadığı müəyyən edilib. Qalan 8,6 faizin böyük əksəriyyətinin insanın gözlədiyi qədər zərər vermədiyi də üzə çıxıb.
Ancaq beyində vəziyyət fərqli ola bilər. Hətta baş verməyən ssenarilər də real təhlükə kimi qəbul edilir. Ürək sürətlənir, əzələlər gərginləşir, bütün sistem həyəcana keçir. Bəs niyə? Beyin niyə yoxluğu varmış kimi yaşayır?
Bu suallar ətrafında Uzman Klinik Psixoloq Seda Akçakaya danışıb. O, danışığında bildirib: "Düşünə bilərik ki, başqasının başına gələn bir şey bizim də başımıza gələ bilər. Xəbərlərdə gördüyümüz hadisələr, sosial mediada eşitdiyimiz qəzalar, zorakılıqlar bizdə təşviş hissi yaradır. Bu hadisələrlə fiziki əlaqəmiz olmasa belə, zehni təmas kifayət edə bilər".
Beyin niyə fantaziya ilə reallığı qarışdırır?
Təhlükə real olmasa belə, sadəcə onu təsəvvür etmək bədənimizi həyəcanlandırmaq üçün kifayətdir. Bəs bu necə mümkündür? Ekspert Klinik Psixoloq Seda Akçakaya bu suala dəqiq cavab verib: "Beyin hər zaman reallığı fantaziyadan ayıra bilməyə bilər. Ona görə də biz fantaziya quranda belə, beyin onu gerçək kimi qəbul edib ona uyğun reaksiya verə bilər. Yəni təhlükə sadəcə təsəvvürümüzün məhsulu deyil, sanki realdır və beyin onu kodlayır və buna uyğun reaksiya verir. Beyin bu vəziyyəti, həyəcan siqnalı və canlılığın bir hissəsi kimi şərh edir".
Deməli, zehnimizdə bir ssenari yaratdığımızda beynimiz bu ssenarini təhlil etmir; onun üçün təhlükə varsa, reallıq da var. Bu həm də təkamül refleksidir: çünki bizim sağ qalmaq qabiliyyətimiz potensial təhlükələri erkən dərk etməkdən asılıdır.
"Beyin yaşamaq qabiliyyətimizi yaxşılaşdırmaq üçün bunu etməlidir. Yaxşı olanda heç bir təhlükə yoxdur, lakin beynin ən mühüm funksiyalarından biri təhlükəni dərk etmək və həyatda qalmağımızı təmin etməkdir. Bu mexanizm bəzən həddindən artıq işləyə bilər, lakin əsas etibarilə qorunmaq üçündür."
Hətta reallaşdırılmamış qorxular da yorucudur
Heç vaxt gerçəkləşməyəcək bir təhlükə üçün belə keşiyində yaşamağa çalışırıq. Bu, zehni və fiziki yorğunluq yaradır. Mütəxəssis Klinik Psixoloq Seda Akçakaya bu prosesin hətta insan münasibətlərinə belə təsir etdiyinə diqqət çəkir: "Daim ayıq olmaq insanları daxildən yorur. Zamanla bu vəziyyət özümüzü xaricdən təcrid etməyimizə və əlaqələrimizi sabote etməyimizə səbəb olur. Cəsarətimizi itirib yeni şeylər sınamaqdan qorxuruq. Bu vəziyyət həm də uzunmüddətli perspektivdə insanın özünə olan inamını zədələyir".
Akçakayanın sözlərinə görə, zehnində böyüyən kiçik bir qorxu zamanla həyata baxışını dəyişir. Bəzi insanlar hadisəni, yeri və ya insanı riskli görüb onlardan uzaqlaşdıqca, bilmədən öz yaşayış sahəsini daraldırlar.
Mənbə: TRT haber
Tərcümə etdi: Sona Osmanova
