Dostoyevski bəlkə də kənardan baxanda adi və normal olan hər şeyi məhv etdiyi üçün heç vaxt bitməyəcək daxili mübarizənin müəllifidir. O, özünü cəmiyyətin, ictimai həyatın bir parçası kimi görə bilməyən elitaların qarşısında dayanıb, balaca insanın kiçik dünyasının görünməz üzündəki böyük sarsıntıları ən humanist şəkildə üzə çıxarıb.
Dostoyevskinin dəliliklə həmsərhəd olduğu tez-tez deyilir. Tutmalar, böhranlar, emosional partlayışlar və çılğın davranışları var. Onun romanlarındakı personajlar bu mənada “normal” deyillər. Demək olar ki, heç biri küçədəki ruslara bənzəmir. Bütün bunlar çox ifrat, çox fantastik, çox qeyri-real görünür. Ola bilsin ki, rus ruhunu ən yaxşı şəkildə təmsil etdiyi düşünülən bu böyük adın dühası məhz buradan gəlir, amma bu sualı vermək qəribə deyil: Dostoyevski dəli olubmu?
Cozef Frankın bu yaxınlarda çapdan çıxmış “Dostoyevski haqqında dərslər” (Vakıfbank Yay.) kitabında bu sualın cavabı ilə bağlı mühüm bölmələr var. Kitab Dostoyevskinin ən əhatəli tərcümeyi-halını yazmış görkəmli mütəxəssis Frankın Dostoyevskinin əsərləri haqqında mühazirələrindən ibarətdir. Adı “dərs vermək” olsa da, Dostoyevskidən aldığı bənzərsiz dərsləri paylaşdığını söyləmək daha doğru olar. Burada o, “Cinayət və cəza”, “Karamazov qardaşları” kimi şedevrlərlə yanaşı, Dostoyevskinin ilk mətnləri olan “Kasıblar” və “Özgə” kimi ilk əsərlərinə də diqqətlə yanaşıb.
Açılış Mühazirəsində Frank Dostoyevskinin Qərb mədəniyyətinin ən dərin əxlaqi və fəlsəfi problemlərini böyük canlılıqla və oxucunu özünə cəlb edən dərinlik və cazibə ilə müraciət etdiyini, ən qeyri-adi mövzuları ən adi insanlara izah etmək kimi böyük çətinliyə meydan oxuduğunu göstərir. Dostoyevski bu gün də ən aktuallığını qoruyan və dünyada ən çox oxunan rus yazıçısıdır. Bəlkə də o, kənardan baxanda adi və normal olan hər şeyi məhv etdiyi üçün heç vaxt bitməyəcək daxili mübarizənin müəllifidir. O, özünü cəmiyyətin, ictimai həyatın bir parçası kimi görə bilməyən elitaların qarşısında dayanıb, balaca insanın kiçik dünyasının görünməz üzündəki böyük sarsıntıları ən humanist şəkildə üzə çıxarıb. Dostoyevskinin kitablarında öz mədəniyyətini, dilini, dinini və dəyərlərini aşağılayan Qərb xarakteri ilə sərt hesablaşmalar var.
Buna baxmayaraq, içindəki Rusiyanın necə bir məkan olduğunu tapa bilmədiyi üçün əziyyət çəkir. Bütün fəsad və çürükləri ilə yaşanan reallıq, altındakı gerçək gerçəkliyi gizlətmiş və görünməz etmişdir və ona epilepsiya tutmasında olduğu kimi ancaq şüur dəyişikliyi ilə çatmaq mümkündür. Ona görə də onun ilk romanı “Kasıb insanlar”dır. Burada biz aşağı təbəqədən olan, iddiasız və kiçik insanları görürük: “Dostoyevski özünün kasıb və təvazökar personajlarına insan ləyaqəti bəxş etməyə çalışır”. (səh.41)
Həyat bunu etmir, çünki o, balaca adi personajlara içlərindəki üsyanı çıxarmaq imkanı vermir; yazıçının vəzifəsi - əgər varsa! – yaradacağı personajlar vasitəsilə reallığı yenidən yaratmaqla bu üsyanın yox olmasının qarşısını almaq. “Kasıblar”ın baş qəhrəmanı Devuşkin xırda məmurdur. Frank “kiçik” insanların demək olar ki, hər gün yaşadığı böyük ziddiyyəti Devuşkin vasitəsilə belə izah edib: “O, yaşadığı cəmiyyətə qarşı şüurlu olaraq emosional üsyan bəsləyir. Daha sonra cəsarətindən qorxar və təhlükəli və haram bildiyi bu hissləri tərk edər. Devuşkinin bəslədiyi bu hisslər təhlükəlidir, çünki onun sadiq bir subyekt kimi hiss etməli olduğu və varlığının bir hissəsi olan sədaqəti sarsıdır”. (səh. 50).
Sualı təkrarlamaq üçün Dostoyevski dəli olubmu? Əlbəttə yox! Amma zalım və avtoritar korrupsioner sistemin balaca adamlarının dəlilik sərhədlərində gəzdiyini çatdırmaq üçün onun özü də dəlilik sərhədlərində dolaşmalı idi.
Mənbə: serbestiyet
Tərcümə etdi: Sona Osmanova
